Wolontariat - kłopoty definicyjne

Filantropia – usposobienie życzliwe, przyjazne ludziom, braterską miłość i współczucie oraz inspirowaną tymi uczuciami działalność na rzecz innych ludzi, nawet wymagającą poświęcenie czy heroizmu.

Dobroczynność – jest określeniem związanym z chrześcijańskim ideałem miłości bliźniego, który uosabia biblijna postać miłosiernego Samarytanina, i ewangeliczną cnotą miłosierdzia, które zobowiązuje do roztaczania opieki nad najsłabszymi członkami wspólnoty. Toteż wszelkie przedsięwzięcia prowadzone przez Kościół nazywa się działalnością charytatywną.

Filantropię wiąże się zwykle z dążeniem do poprawy losu wszystkich ludzi przez stworzenie pewnego porządku społecznego, warunków i klimatu dla wprowadzenia reform, a także z finansowaniem działalności na rzecz potrzebujących lub z udzielaniem im pomocy materialnej, niż z bezpośrednią pomocą chorym, niezaradnym i będącym w potrzebie. Jest ona nastawiona nie tylko na problemy wynikające z niedostatku materialnego i braków moralnych, lecz także w znacznym stopniu na wspieranie oraz rozwój sztuki, nauki, oświaty i kultury. Dobroczynność zaś kojarzona bywa z działaniami, których adresatem jest konkretny człowiek w potrzebie, a ich treść pokrywa się z obszarem pomocy społecznej.

To, co łączy filantropię z dobroczynnością bez względu na rodzaj podejmowanych czynności to ich ukierunkowanie na pomnażanie dobra wspólnego. I to łączy je z pojęciem wolontariatu, którego zakres znaczeniowy jest jednak dużo szerszy, obejmuje niemal każdą dziedzinę życia społecznego.

Pojęcie wolontariatu najlepiej wyprowadzić z pojęcia pracy społecznej. Helena Radlińska rozumie przez nią działalność prowadzoną siłami społecznymi, która ukierunkowana jest na realizację celów społecznych, czyli osiągnięcie jakiegoś zobiektywizowanego dobra społecznego.

W najnowszej literaturze pojęcie pracy społecznej zastępuje się uczestnictwem społecznym, które oznacza „branie udziału w życiu społeczeństwa, nadawanie kształtu życiu społecznemu i jego warunkom, przez podejmowanie określonej aktywności społecznej: udział (…) w działaniach z innymi, przyłączanie się do działań społecznych przez podejmowanie decyzji o znaczeniu społecznym lub udział (…) w podejmowaniu takich decyzji przez rozumienie idei współwłasności: korzystanie z dorobku społecznego, z podziału dóbr społecznych, dzielenie się tymi dobrami z innymi.”

Do uczestnictwa w życiu społecznym usposabia aktywność ludzka, zwana także przez niektórych autorów zaangażowaniem społecznym. Jest ona ogólną właściwością psychiczną przejawiającą się w działaniu fizycznym (zachowania, czyny, reakcje itp.) i intelektualnym (idee, myśli, inicjatywy, które nie zawsze mogą się urzeczywistnić), czyli działania przekształcające rzeczywistość społeczną.

Z aktywnością wiąże się także aktywizacja społeczna, która polega na pobudzaniu do działania, uaktywnianiu, ożywianiu; jest stosowana w odniesieniu do społeczności lokalnych i oznacza dążenie do osiągnięcia wspólnego dobra czy wspólnego dobrobytu mieszkańców przez wywoływanie określonych orientacji i postaw poszczególnych członków oraz grup pierwotnych, jak i tworzeniu konkretnych zrzeszeń formalnych.

Pojęcie wolontariatu

W 1993 r. w Polsce rozpoczęto przy Biurze Obsługi Ruchu Inicjatyw Społecznych realizację projektu Centrum Wolontariatu. Nazwa ta odbiegła od dotychczasowego znaczenia słowa „wolontariat”, którym w języku polskim określano praktykanta pracującego bez wynagrodzenia dla nauczenia się zawodu, albo lekarza odbywającego bezpłatny staż w szpitalu w celu zdobycia specjalizacji. Równie odległe było jego znaczenie historyczne. W XVIII w. we Francji wolontariatem nazywano ochotnicze wstępowanie do wojska, a w dziewiętnastowiecznych Niemczech honorową służbę cywilną wykonywaną przez pracowników administracji rządowej.

W Centrum Wolontariatu powstała pierwsza definicja wolontariatu jako bezpłatnego, świadomego, dobrowolnego działania na rzecz innych, wykraczającego poza więzi rodzinno-koleżeńsko-przyjacielskie. Stowarzyszenie Klon/Jawor doprecyzowując zakres przedmiotowy tego terminu wzbogaciło ją enumeratywnym wyartykułowaniem podmiotów, na rzecz których miały być podejmowane owe działania, a mianowicie: organizacje pozarządowe, instytucje, partie i ruchy polityczne związki zawodowe oraz kościoły, związki wyznaniowe, misje i ruchy religijne. Później listę tę rozszerzono o wspólnoty parafialne, ruchy społeczne, akcje o powszechnym zasięgu i kampanie.

Podane definicje zgodne są co do tego, że konstytutywnymi cechami wolontariatu jest dobrowolność, nieodpłatność działań oraz ukierunkowanie ich na rzecz osób spoza kręgu najbliższej rodziny i otoczenia pozostającego z wolontariuszem w osobistych kontaktach emocjonalnych.

Inaczej natomiast ma się sprawa z kategorialnym określeniem aktywności wolontariackiej oraz jej infrastruktury. Gdy w definicji Centrum Wolontariatu mówi się o działaniach na rzecz innych osób, więc ukierunkowanych na człowieka, to definicja Międzynarodowej Organizacji Pracy wprowadza jako równorzędny człon służbę „jakiejś sprawie”, co jest uznaniem równowartości socjocentrycznej. Centrum Studiów nad Społeczeństwem Obywatelskim na Uniwersytecie Johna Hopkinsa zalicza do pracy wolontariackiej wysiłki na rzecz środowiska naturalnego, społeczeństwa lub społeczności lokalnej, podejmowane indywidualnie albo w ramach organizacji lub instytucji publicznych. Tu więc nowym elementem definicyjnym jest zrównanie wysiłków osób działających w pojedynkę z pracą podejmowaną w zorganizowanych formach grupowych.

Kontrowersyjną formą jest wolontariat pracowniczy. Jego koncepcja powstała w latach 90. ubiegłego wieku w Stanach Zjednoczonych. W Polsce jest on promowany przez warszawskie Centrum Wolontariatu w ramach realizowanego od 2002 r. programu „Wolontariat Biznesu”. Jego podstawowym przesłaniem jest inspirowanie rzeczywistego zaangażowania pracowników w życie społeczności lokalnych, a dzięki temu budowanie i umacnianie pozytywnego wizerunku firmy zarówno w środowisku zewnętrznym, jak i też wśród jej pracowników.

Żeby wolontariat pracowniczy mógł nabrać cech iście wolontariackich „powinien mieć charakter dobrowolny, a pracujący wspólnie wolontariusze na czas zaangażowania społecznego muszą „zawieszać” zależności służbowe.

Z tego samego powodu usuwa się z zakresu przedmiotowego wolontariatu członkostwo w komitecie rodzicielskim czy w szkolnej lub przedszkolnej radzie rodziców i samorządzie uczniowskim, ponieważ przynależność do niego jest w świetle prawa szkolnego obligatoryjna.

Innym szerokim blokiem zajęć, które budzą kontrowersje są różne formy zaangażowania społecznego związane z dziedziną edukacji na wszystkich poziomach. Chodzi tu mianowicie o status stażysty i praktykanta.

Jeszcze inne wątpliwości budzi traktowanie jako aktywności wolontariackiej zaangażowania społecznego, które omija bezpłatność działań. Tę praktykę obserwujemy w polskim systemie edukacyjnym – premiowanie pozaszkolnej działalności ucznia, zezwalając na przyznawanie dodatkowych punktów za tę działalność przy wyborze liceum.

Warunek bezpłatności działań podważa także Ustawa z dn. 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie, która usankcjonowała wolontariat jako instrument rynku pracy. Dążąc do opanowania wysokiego wówczas bezrobocia (ponad 20%), potraktowano wolontariat jako wstępny etap kariery zawodowej o rygorach nieco luźniejszych niż praktyka czy staż, nazywany wolontariatem prozatrudnieniowym – porozumienie o wykonywaniu świadczeń na zasadzie wolontariatu. Tak pojmowany wolontariat staje się nowym rodzajem pracy, która nie służy zaspokojeniu podstawowych potrzeb egzystencjalnych przez otrzymywane wynagrodzenie, ale pozwala zachować sens pracy i staje się przepustką do pracy płatnej.

Konkludując, restrykcyjna definicja wolontariatu jako bezpłatnego, dobrowolnego działania na rzecz innych osób niż powiązane z uczestnikami tej aktywności więziami rodzinno-koleżeńsko-przyjacielskimi albo na rzecz jakiejś sprawy, społeczności lokalnej, środowiska naturalnego w ramach pozarządowych organizacji non-profit bądź innych zespołów zinstytucjonalizowanych, działających pro publico bono jest nie do utrzymania w świetle faktów i rozbieżnej praktyki.

Rada Unii Europejskiej zaleca aby w działaniach promocyjnych uwzględnić wszelkie formy wolontariatu, biorąc pod uwagę specyfikę sytuacji w każdym z państw członkowskich. W dyrektywach kierunkowych wolontariat odnosi do wszystkich rodzajów działań ochotniczych – formalnych, nieformalnych i spontanicznych – które jakaś osoba podejmuje z własnej woli, z własnego wyboru i własnych powodów bez zapłaty. Przynosi korzyści wolontariuszowi, konkretnym społecznościom i całemu społeczeństwu; jest narzędziem służącym osobom fizycznym i stowarzyszeniom do rozwiązywania problemów i zaspokajania potrzeb ludzkich, społecznych, międzypokoleniowych i środowiskowych; dochodzi do skutku w ramach organizacji niekomercyjnych lub w ramach inicjatyw określonej społeczności; nie zastępuje fachowej, wynagradzanej pracy, lecz stanowi dla społeczeństwa wartość dodaną